Tokaýlaryň ýok edilmeginiň, tokaýlaryň zaýalanmagynyň we howanyň üýtgemeginiň howpunyň artmagy bilen baglylykda, bambuk we rotan durnukly çözgütleri gözlemekde meşhur bolmadyk gahrymanlar hökmünde peýda bolýarlar. Agaç hökmünde klassifikasiýa edilmese-de (bambuk ot, rotan bolsa dyrmaşýan palma agajy), bu köpugurly ösümlikler bütin dünýäde tokaýlardaky biodürlüligi gorap saklamakda möhüm rol oýnaýar. Halkara bambuk we rotan guramasy (INBAR) we Kew Korollyk Botanika Baglary tarapyndan geçirilen ýakynda geçirilen barlaglar Afrikada, Aziýada we Amerikada 1600-den gowrak bambuk görnüşini we 600 rotan görnüşini anyklady.
Flora we Fauna üçin Ýaşaýyş Çeşmesi
Bambuk we rattan birnäçe howp astyndaky görnüşleri öz içine alýan köp sanly haýwanat dünýäsi üçin möhüm iýmit çeşmesi we gaçybatalga bolup hyzmat edýär. Günde 40 kg-a çenli bambuk esasly iýmitlenýän meşhur ägirt panda diňe bir mysaldyr. Pandalardan başga-da, gyzyl panda, dag gorilla, hindi pil, Günorta Amerika gözlükli aýy, pyçakly daşbaga we Madagaskar bambuk lemury ýaly jandarlar iýmit üçin bambuga bil baglaýarlar. Ratan miweleri dürli guşlara, ýarasalara, maýmynlara we Aziýa gün aýysyna möhüm iýmit berýär.
Ýabany haýwanlary saklamakdan başga-da, bambuk mallar üçin möhüm ot-iým çeşmesi bolup, sygyrlar, towuklar we balyklar üçin ýylyň dowamynda arzan we amatly ot-iým hödürleýär. INBAR-yň ylmy-barlag işleri bambuk ýapraklaryny öz içine alýan iýmitiň ot-iýmiň iýmit gymmatyny nähili ýokarlandyrýandygyny we şeýdip Gana we Madagaskar ýaly sebitlerde sygyrlaryň ýyllyk süýt önümçiligini nähili artdyrýandygyny görkezýär.
Ekosistemanyň möhüm hyzmatlary
INBAR we CIFOR tarapyndan 2019-njy ýylda çap edilen hasabatda bambuk tokaýlarynyň hödürleýän dürli we täsirli ekosistema hyzmatlarynyň otlaklaryň, oba hojalyk ýerleriniň we zaýalanan ýa-da ekilen tokaýlaryň hyzmatlaryndan has köpdigi nygtalýar. Hasabatda bambukyň landşafty dikeltmek, ýer süýşmesini gözegçilikde saklamak, ýerasty suwlary gaýtadan doldurmak we suwy arassalamak ýaly düzgünleşdiriji hyzmatlary hödürlemekdäki roluna üns berilýär. Mundan başga-da, bambuk oba ýerleriniň ýaşaýyş-durmuşyny goldamaga uly goşant goşýar we ony plantasiýa tokaýçylygynda ýa-da zaýalanan ýerlerde ajaýyp orunbasar edýär.
Bambukyň möhüm ekosistema hyzmatlarynyň biri onuň zaýalanan ýerleri dikeltmek ukybydyr. Bambukyň giň ýerasty kök ulgamlary topragy birleşdirýär, suwuň akymynyň öňüni alýar we ýerüsti biomassa ýangyn bilen ýok edilende-de diri galýar. Hindistanyň Allahabad ýaly ýerlerinde INBAR tarapyndan goldanylýan taslamalar ýerasty suwlaryň derejesiniň ýokarlanandygyny we öň gury kerpiç gazyp alynýan ýeriň önümli oba hojalyk ýerine öwrülendigini görkezdi. Efiopiýada bambuk, dünýäde 30 million gektardan gowrak meýdany öz içine alýan zaýalanan suw toplaýan ýerleri dikeltmek boýunça Bütindünýä Banky tarapyndan maliýeleşdirilýän başlangyçda ileri tutulýan görnüşdür.
Durnukly ýaşaýyş çeşmesi
Bambuk we rattan çalt ösýän we öz-özünden dikeldilýän serişdeler bolmak bilen, tokaýlaryň ýok edilmegine we biodürlüligiň ýitmegine garşy göreşýär. Olaryň çalt ösüşi we ýokary dykyzlygy bambuk tokaýlaryna tebigy we ekilen tokaýlara garanyňda has köp biokütle üpjün etmäge mümkinçilik berýär, bu bolsa olary iýmit, ot-iým, agaç, bioenergiýa we gurluşyk materiallary üçin gymmatly edýär. Ratan, çalt täzelenýän ösümlik hökmünde, agaçlara zyýan ýetirmezden ýygnalyp bilner.
Biodürlüligi goramak we garyplygy azaltmak işleriniň utgaşmasy INBAR-yň Gollandiýa-Hytaý-Gündogar Afrika Bambuk Ösüş Maksatnamasy ýaly başlangyçlarda aýdyň görünýär. Milli seýilgähleriň bufer zolaklarynda bambuk ekmek arkaly bu maksatnama ýerli jemgyýetleri diňe bir durnukly gurluşyk materiallary we senetçilik serişdeleri bilen üpjün etmek bilen çäklenmän, eýsem ýerli dag gorillalarynyň ýaşaýyş ýerlerini hem goraýar.
Hytaýyň Çişui şäherindäki başga bir INBAR taslamasy bambuk ussatlygyny dikeltmäge gönükdirilendir. ÝUNESKO bilen bilelikde işleýän bu başlangyç çalt ösýän bambugy girdeji çeşmesi hökmünde ulanyp, durnukly ýaşaýyş işlerini goldaýar. ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizilen Çişui tebigy gurşawyny gorap saklamak üçin berk çäklendirmeleri girizýär we bambuk daşky gurşawy gorap saklamagyň we ykdysady abadançylygyň möhüm elementi hökmünde öňe çykýar.
Durnukly tejribäni ösdürmekde INBAR-yň roly
1997-nji ýyldan bäri INBAR bambukyň we rotanyň durnukly ösüş üçin, şol sanda tokaý hojalygyny goramak we biodürlüligi gorap saklamak üçin ähmiýetini goldap gelýär. Guramanyň Hytaýyň milli bambuk syýasatynyň işlenip düzülmeginde möhüm rol oýnandygyny we Bambuk Biodürlüligi Taslamasy ýaly taslamalar arkaly teklipler berendigini bellemek gerek.
Häzirki wagtda INBAR dünýä derejesinde bambukyň ýaýradylyşyny kartalaşdyrmak bilen meşgullanýar we her ýyl agza döwletlerinden müňlerçe peýdalanyjylara serişdeleri has gowy dolandyrmagy höweslendirmek üçin okuw maksatnamalaryny hödürleýär. BMG-niň Biologik dürlülik baradaky Konwensiýasynyň synçysy hökmünde INBAR milli we sebitleýin biodürlülige we tokaý meýilnamalaşdyrmasyna bambukyň we rotanyň goşulmagyny işjeň goldaýar.
Esasan, bambuk we rotan tokaýlaryň ýok edilmegine we biodürlüligiň ýitmegine garşy göreşde işjeň ýaranlar hökmünde peýda bolýar. Agaç däl klassifikasiýalary sebäpli tokaý hojalygy syýasatynda köplenç gözden düşürilýän bu ösümlikler durnukly ösüş we daşky gurşawy goramak üçin güýçli gurallar hökmünde mümkinçiliklerini görkezýär. Bu çydamly ösümlikler bilen olaryň ýaşaýan ekoulgamlarynyň arasyndaky çylşyrymly tans tebigatyň mümkinçilik berlende çözgütleri hödürlemek ukybyny görkezýär.
Ýerleşdirilen wagty: 2023-nji ýylyň 10-njy dekabry
